భారతరత్న డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ జీవిత చరిత్ర ఒక స్ఫూర్తిదాయక ప్రయాణం

జననం మరియు బాల్యం

భీంరావ్ రామ్‌జీ అంబేద్కర్ 1891 ఏప్రిల్ 14న మధ్యప్రదేశ్‌లోని మౌ (Mhow) సైనిక స్థావరంలో జన్మించారు. ఆయన రామ్‌జీ మలోజీ సాక్పాల్ మరియు భీమాబాయి దంపతులకు 14వ సంతానం. అంబేద్కర్ కుటుంబం మహార్ కులానికి చెందింది, ఆ కాలంలో దీనిని ‘అంటరాని’ కులంగా పరిగణించేవారు. బాల్యంలోనే ఆయన వివక్షను చవిచూశారు. పాఠశాలలో ఇతర పిల్లలతో కలిసి కూర్చునే అవకాశం ఉండేది కాదు, కనీసం నీళ్లు తాగాలన్నా పైన ఉన్న వారు పోస్తేనే తాగాల్సి వచ్చేది. ఈ అవమానాలే ఆయనలో సామాజిక మార్పు కోరుకునే విత్తనాన్ని నాటాయి.
విద్యాభ్యాసం – అద్భుతమైన ప్రతిభ

తీవ్రమైన పేదరికం, వివక్ష ఉన్నప్పటికీ అంబేద్కర్ చదువులో రాణించారు. 1907లో మెట్రిక్యులేషన్ పూర్తి చేసిన తర్వాత, బరోడా మహారాజు సాయాజీరావు గైక్వాడ్ అందించిన స్కాలర్‌షిప్‌తో ముంబైలోని ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కళాశాలలో డిగ్రీ పూర్తి చేశారు. అనంతరం అమెరికాలోని కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎం.ఏ. మరియు పిహెచ్.డి. పట్టాలు పొందారు. లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ నుండి డి.ఎస్.సి (D.Sc) పట్టాను కూడా సాధించారు. ఆ కాలంలో ఇన్ని ఉన్నత విద్యలు అభ్యసించిన అతికొద్ది మంది భారతీయులలో ఆయన ఒకరు.
సామాజిక పోరాటం మరియు ఉద్యమాలు

భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, అంబేద్కర్ అంటరానితనంపై పోరాటాన్ని ఉధృతం చేశారు. 1924లో ‘బహిష్కృత హితకారిణి సభ’ను స్థాపించారు. 1927లో మహారాష్ట్రలోని మహద్‌ వద్ద ‘చౌదార్ చెరువు’ సత్యాగ్రహం నిర్వహించి, అంటరాని వారికి కూడా మంచి నీటిపై హక్కు ఉందని చాటిచెప్పారు. అదే ఏడాది మనుస్మృతిని దహనం చేయడం ద్వారా సామాజిక అసమానతలపై నిరసన తెలిపారు. దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల కోసం బ్రిటీష్ వారితో పోరాడి, చివరకు గాంధీజీతో ‘పూనా ఒప్పందం’ కుదుర్చుకున్నారు.
రాజ్యాంగ నిర్మాణం

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, నెహ్రూ మంత్రివర్గంలో దేశపు మొట్టమొదటి న్యాయశాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. భారత రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ అధ్యక్షుడిగా (Chairman of the Drafting Committee) నియమితులయ్యారు. రెండు సంవత్సరాల, పదకొండు నెలల, పద్దెనిమిది రోజుల కఠిన శ్రమతో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద లిఖిత రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించారు. కుల, మత, లింగ భేదం లేకుండా ప్రతి భారతీయుడికి సమాన హక్కులు కల్పించేలా రాజ్యాంగాన్ని తీర్చిదిద్దారు. అందుకే ఆయనను ‘ఆధునిక మనువు’ అని పిలుస్తారు.
హిందూ కోడ్ బిల్లు మరియు రాజీనామా

స్త్రీలకు ఆస్తి హక్కు, విడాకుల హక్కు మరియు సమాన గౌరవం కల్పించేందుకు ‘హిందూ కోడ్ బిల్లు’ను ప్రవేశపెట్టారు. అయితే పార్లమెంటులో దీనికి తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో, తన ఆశయాల కోసం రాజీ పడకుండా 1951లో మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. మహిళల సాధికారత కోసం ఆయన చేసిన కృషి నేటికీ స్ఫూర్తిదాయకం.
బౌద్ధ మత స్వీకారం

హిందూ మతంలోని కుల వివక్షను రూపుమాపలేమని భావించిన అంబేద్కర్, తన జీవితాంతం హిందువుగా ఉండనని ప్రకటించారు. తన లక్షలాది మంది అనుచరులతో కలిసి 1956 అక్టోబర్ 14న నాగ్‌పూర్‌లోని దీక్షాభూమిలో బౌద్ధ మతాన్ని స్వీకరించారు. అహింస, సమానత్వం, కరుణ కలిగిన బౌద్ధం ద్వారా సామాజిక విముక్తి సాధ్యమని ఆయన నమ్మారు.
మహాభినిష్క్రమణం

నిరంతర పోరాటం, అనారోగ్యం కారణంగా బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ 1956 డిసెంబర్ 6న ఢిల్లీలోని తన నివాసంలో కన్నుమూశారు. ఈ రోజును దేశవ్యాప్తంగా ‘మహా పరినిర్వాణ దివస్’గా జరుపుకుంటారు. ఆయన చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా 1990లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు మరణానంతరం అత్యున్నత పౌర పురస్కారం **’భారతరత్న’**ను ప్రకటించింది.

“బోధించు – సమీకరించు – పోరాడు” అనే ఆయన నినాదం నేటికీ కోట్లాది మందికి మార్గదర్శకంగా ఉంది. ఆయన కేవలం దళితుల నాయకుడు మాత్రమే కాదు, మానవ హక్కుల కోసం పోరాడిన ప్రపంచ స్థాయి మేధావి.
ఆర్ధికవేత్తగా అంబేద్కర్

అంబేద్కర్ కేవలం రాజకీయ నాయకుడు మాత్రమే కాదు, ఆయన ఒక గొప్ప ఆర్ధికవేత్త (Economist). భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) ఏర్పాటులో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన రాసిన ‘ది ప్రాబ్లమ్ ఆఫ్ ది రూపాయి: ఇట్స్ ఆరిజిన్ అండ్ ఇట్స్ సొల్యూషన్’ (The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution) అనే గ్రంథంలోని అంశాల ఆధారంగానే హిట్టన్ యంగ్ కమిషన్ రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఏర్పాటుకు సిఫార్సు చేసింది. అలాగే దేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణ, విద్యుత్ గ్రిడ్ల ఏర్పాటు మరియు నదీ లోయ ప్రాజెక్టుల (దామోదర్ వ్యాలీ వంటివి) రూపకల్పనలో ఆయన దూరదృష్టి కనిపిస్తుంది.
విదేశీ విద్యా ప్రస్థానం – అరుదైన రికార్డులు

అంబేద్కర్ విదేశాల్లో చదువుకునే కాలంలో అసాధారణమైన కృషి చేశారు. సాధారణంగా ఎనిమిదేళ్లలో పూర్తి చేయాల్సిన ఎం.ఏ., పిహెచ్.డి.లను ఆయన కేవలం రెండున్నర ఏళ్లలోనే పూర్తి చేశారు. రోజుకు దాదాపు 18 గంటల పాటు లైబ్రరీలోనే గడిపేవారు. లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ నుండి ‘డాక్టర్ ఆఫ్ ఆల్ సైన్సెస్’ (D.Sc) పట్టా పొందిన మొట్టమొదటి భారతీయుడు ఆయనే. ఆయన వద్ద ఉన్న వ్యక్తిగత లైబ్రరీ ‘రాజగృహ’లో దాదాపు 50 వేలకు పైగా పుస్తకాలు ఉండేవి, అది ఆ కాలంలో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వ్యక్తిగత లైబ్రరీలలో ఒకటి.
కార్మిక నాయకుడిగా సంస్కరణలు

బ్రిటీష్ ఇండియాలో వైస్రాయ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్‌లో కార్మిక శాఖ మంత్రిగా (Labour Member) పనిచేసిన కాలంలో కార్మికుల కోసం అనేక చట్టాలను తీసుకువచ్చారు.

పనిగంటల తగ్గింపు: అప్పట్లో కార్మికులు రోజుకు 12 నుండి 14 గంటలు పనిచేసేవారు. దానిని 8 గంటలకు తగ్గించిన ఘనత అంబేద్కర్ దే.

సదుపాయాలు: కనీస వేతనం, మహిళా కార్మికులకు ప్రసూతి సెలవులు (Maternity Benefit), ఎంప్లాయీస్ స్టేట్ ఇన్సూరెన్స్ (ESI), మరియు ట్రేడ్ యూనియన్ల గుర్తింపు వంటివి ఆయన చొరవతోనే సాధ్యమయ్యాయి.

పత్రికా సంపాదకుడిగా చైతన్యం

అణగారిన వర్గాల్లో చైతన్యం తీసుకురావడానికి అంబేద్కర్ పత్రికలను ఒక ఆయుధంగా వాడారు. 1920లో ‘మూక్ నాయక్’ (నోరు లేని వారి నాయకుడు) అనే పత్రికను ప్రారంభించారు. దీనికి ఛత్రపతి సాహు మహారాజ్ ఆర్థిక సహాయం అందించారు. ఆ తర్వాత ‘బహిష్కృత భారత్’, ‘జనతా’, ‘సమత’ వంటి పత్రికల ద్వారా సామాజిక సమానత్వం కోసం నిరంతరం గళమెత్తారు. “నాకు ఒక వంద మంది చదువుకున్న నిస్వార్థపరులైన యువకులు దొరికితే, నేను ఈ దేశ గమనాన్ని మారుస్తాను” అని ఆయన తరచూ అనేవారు.
మహిళా హక్కుల కోసం పోరాటం

అంబేద్కర్ మహిళా పక్షపాతి. “ఒక సమాజం ఎంత అభివృద్ధి చెందిందో తెలుసుకోవాలంటే, ఆ సమాజంలోని మహిళలు సాధించిన పురోగతిని బట్టి నేను కొలుస్తాను” అని ఆయన అనేవారు. రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 14, 15 ద్వారా మహిళలకు సమానత్వ హక్కు కల్పించడమే కాకుండా, హిందూ కోడ్ బిల్లు ద్వారా వివాహం, వారసత్వం మరియు ఆస్తి హక్కుల్లో మహిళలకు పురుషులతో సమాన వాటా ఉండాలని పోరాడారు. ఆధునిక భారత స్త్రీ పొందుతున్న అనేక హక్కుల వెనుక బాబాసాహెబ్ కష్టం దాగి ఉంది.
గాంధీజీతో విభేదాలు – పూనా ఒప్పందం

దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల (Separate Electorates) విషయంలో గాంధీజీకి, అంబేద్కర్‌కు మధ్య తీవ్రమైన విభేదాలు ఉండేవి. దీనివల్ల హిందూ సమాజం విచ్ఛిన్నమవుతుందని గాంధీజీ భావించి ఎరవాడ జైలులో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. చివరకు 1932లో జరిగిన ‘పూనా ఒప్పందం’ (Poona Pact) ద్వారా దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు బదులుగా రిజర్వ్ చేయబడిన స్థానాలను (Reserved Seats) కేటాయించడానికి ఇద్దరు నాయకులు అంగీకరించారు. ఇది దళితుల రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంలో ఒక మైలురాయి.
గ్రంథకర్తగా అంబేద్కర్

ఆయన తన జీవిత కాలంలో అనేక ప్రభావవంతమైన పుస్తకాలను రాశారు.

‘Annihilation of Caste’ (కులాంతం): కుల వ్యవస్థ నిర్మూలనపై ఆయన చేసిన ప్రసంగం ఒక గొప్ప సామాజిక పత్రం.

‘The Buddha and His Dhamma’: బౌద్ధ మతంపై ఆయన రాసిన చివరి మరియు అత్యంత ముఖ్యమైన గ్రంథం.

‘Who Were the Shudras?’: శూద్రుల మూలాల గురించి చారిత్రక విశ్లేషణ.
ఆయన రచనలు నేటికీ సామాజిక శాస్త్రవేత్తలకు, రాజకీయ విశ్లేషకులకు ప్రామాణికంగా ఉన్నాయి.

బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్ జీవితం మనకు నేర్పే పాఠం ఒక్కటే: “అవరోధాలు ఎన్ని ఎదురైనా, విద్య మరియు పట్టుదలతో ప్రపంచాన్నే మార్చవచ్చు.” ఆయన కేవలం ఒక కులానికో, మతానికో పరిమితమైన వారు కాదు.. ఆయన ప్రపంచం గర్వించదగ్గ గొప్ప మానవతావాది.