రేబిస్ వైరస్ నేరుగా మనిషి యొక్క **కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ (Central Nervous System)** పై దాడి చేస్తుంది. వైరస్ మెదడుకు చేరుకున్నప్పుడు అది మెదడులో తీవ్రమైన వాపును (Encephalitis) కలిగిస్తుంది. దీనివల్ల వ్యక్తి ప్రవర్తనలో ఈ క్రింది మార్పులు వస్తాయి:
* **జలభయం (Hydrophobia):** రేబిస్ సోకిన వ్యక్తి నీటిని చూసి తీవ్రంగా భయపడతాడు. దీనికి కారణం నీరు తాగేటప్పుడు గొంతులోని కండరాలు (Pharyngeal muscles) అత్యంత వేదనతో కూడిన నొప్పులకు (Spasms) గురవుతాయి. ఆ నొప్పి ఎంత తీవ్రంగా ఉంటుందంటే, నీటి శబ్దాన్ని విన్నా లేదా నీటిని చూసినా మెదడు భయంతో స్పందిస్తుంది.
* **అధిక లాలాజలం (Excessive Salivation):** గొంతు కండరాలు పనిచేయకపోవడం వల్ల ఉమ్మిని మింగడం సాధ్యం కాదు. దీనివల్ల నోటి నుండి నురగ లేదా లాలాజలం బయటకు వస్తూ ఉంటుంది. దీనినే చాలా మంది కుక్కలా నురగలు కక్కుతున్నారని భావిస్తారు.
* **తీవ్రమైన అయోమయం మరియు ఉగ్రరూపం:** మెదడు దెబ్బతినడం వల్ల వ్యక్తికి తీవ్రమైన కోపం రావడం, మతిస్థిమితం కోల్పోవడం, ఎదుటివారిని కొరకడానికి ప్రయత్నించడం లేదా గట్టిగా అరవడం వంటివి చేస్తారు. ఇది కుక్క ప్రవర్తనను పోలి ఉండవచ్చు కానీ, ఇది పూర్తిగా వైరస్ మెదడును నియంత్రించడం వల్ల కలిగే దుష్ప్రభావం.
—
## రేబిస్ను ఎలా నివారించాలి? (Prevention)
రేబిస్ సోకిన తర్వాత లక్షణాలు బయటపడితే ప్రాణాలను కాపాడటం దాదాపు అసాధ్యం. కాబట్టి నివారణే మార్గం:
1. **పెంపుడు జంతువులకు వ్యాక్సినేషన్:** మీ ఇంట్లోని కుక్కలు లేదా పిల్లులకు నిర్ణీత సమయంలో రేబిస్ టీకాలు వేయించాలి.
2. **వీధి జంతువులకు దూరం:** రేబిస్ లక్షణాలున్నట్లు అనుమానం ఉన్న కుక్కలు, కోతులు లేదా పిల్లుల దగ్గరకు వెళ్లకూడదు.
3. **జంతువు కరిచిన వెంటనే:** ఒకవేళ ఏదైనా జంతువు కరిస్తే, ఆ గాయాన్ని వెంటనే **ప్రవహించే నీటి కింద సబ్బుతో కనీసం 15 నిమిషాల పాటు** శుభ్రంగా కడగాలి. ఇది వైరస్ లోపలికి వెళ్లకుండా చాలా వరకు అడ్డుకుంటుంది.
—
## చికిత్స విధానం (Treatment)
జంతువు కరిచిన వెంటనే లక్షణాలు కనిపించే వరకు వేచి చూడకుండా చికిత్స ప్రారంభించాలి:
* **పోస్ట్-ఎక్స్పోజర్ ప్రొఫిలాక్సిస్ (PEP):** జంతువు కరిచిన వెంటనే తీసుకునే టీకా కోర్సు ఇది. ఇందులో భాగంగా ‘యాంటీ-రేబిస్ వ్యాక్సిన్’ (ARV) వేస్తారు.
* **రేబిస్ ఇమ్యునోగ్లోబులిన్ (RIG):** గాయం తీవ్రంగా ఉంటే, వైరస్ను వెంటనే నిర్వీర్యం చేయడానికి ఈ ఇంజెక్షన్ను నేరుగా గాయం ఉన్న చోట ఇస్తారు.
* **షెడ్యూల్ పాటించడం:** వ్యాక్సిన్ కోర్సును డాక్టర్ సూచించిన రోజుల్లో (0, 3, 7, 14, 28 రోజులు) తప్పకుండా వేయించుకోవాలి.
> **గమనిక:** పాతకాలంలో వాడినట్లు పొట్ట చుట్టూ 14 ఇంజెక్షన్లు ఇప్పుడు అవసరం లేదు. ఆధునిక వైద్యంలో కేవలం భుజంపై ఇచ్చే 4 లేదా 5 టీకాలతోనే ప్రాణాపాయం నుండి బయటపడవచ్చు.