1. ప్రారంభ జీవితం
జ్యోతిరావు గోవింద్రావు ఫూలే 1827 ఏప్రిల్ 11న పూణెలో మాలి వర్గానికి చెందిన కుటుంబంలో జన్మించారు. వారి కుటుంబం మొదట సతారాలోని కథగుం గ్రామానికి చెందినది. తండ్రి గోవింద్రావు కూరగాయల వ్యాపారి. మొదట విద్యను కుల వివక్ష కారణంగా ఆపినా, క్రైస్తవ మరియు ముస్లిం పొరుగువారి ప్రోత్సాహంతో ఆయనను తిరిగి స్కూళ్లో చేర్చారు. పూణెలోని స్కాటిష్ మిషన్ హై స్కూల్లో 1847లో చదువు పూర్తిచేశారు. థామస్ పెయిన్ రచించిన రైట్స్ ఆఫ్ మాన్ పుస్తకం ఆయనలో సమానత్వ భావాలను బలంగా నాటింది.
2. జీవితంలో మలుపు
1848లో ఒక బ్రాహ్మణ మిత్రుని వివాహానికి హాజరైనప్పుడు తన కులం కారణంగా అవమానించబడటం ఆయనలో తీవ్ర మార్పు తీసుకువచ్చింది. అదే సంఘటన ఆయనను కులవివక్ష, అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు ప్రేరేపించింది.
3. మహిళా విద్యా ప్రబోధం
ఫూలే అభిప్రాయంలో మహిళలూ, పేదవర్గాలూ విద్య ద్వారానే ఎదగగలవు. 1848లో పూణెలోని భిడేవాడలో భారతదేశ తొలి బాలికల పాఠశాలను ప్రారంభించారు. భార్య సవిత్రిబాయి ఫూలే ఆ పాఠశాలలో తొలి మహిళా టీచర్ అయ్యారు. సామాజిక వైమనస్యాన్ని ఎదుర్కొంటూ ఇద్దరూ విద్యా సంస్కరణలను విస్తృతంగా ముందుకు నడిపారు.
4. కుల వివక్షకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం
1863లో వితంతువుల శిశువు హత్యలను అరికట్టేందుకు బాలహత్య ప్రాతిబంధక గృహంను స్థాపించడం, 1868లో తన ఇంటి నీటి ట్యాంకును దళితులకు తెరవడం వంటి చర్యలతో ఫూలే సమాజంలో సమానత్వాన్ని వేరుకట్టే ప్రయత్నం చేశారు.
5. సత్యశోధక సమాజ్ మరియు రచనలు
1873లో సత్యశోధక సమాజ్ను స్థాపించి శూద్ర–అతిశూద్రుల విముక్తి కోసం పని చేశారు. పురోహిత ఆధారితం కాని సమానత్వ ఆధ్యాత్మికతను ప్రచారం చేశారు. ఆయన రచనల్లో గులామగిరి (1873), శేత్కార్యాచా ఆసుద్ (1881) ముఖ్యమైనవి; ఇవి కులవ్యవస్థను, రైతుల దౌర్భాగ్యాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాయి.
6. అంతిమ దశ మరియు వారసత్వం
1888లో ఆయనకు “మహాత్మా” బిరుదు లభించింది. 1890 నవంబర్ 28న పూణెలో మరణించారు. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆయనను తన మూడు గురువుల్లో ఒకరిగా గౌరవించారు. ఫూలే భారతీయ సామాజిక సంస్కరణల చరిత్రలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయిన మహనీయుడు.